‘Van verkeerde bronnen tot een tripje naar de tandarts: studenten liegen over van alles’

Nieuws, memes, viral TikTok-trends? De wereld van haar studenten gaat razendsnel, weet columnist Suzanne Okkes. Om tot rust te komen luisterde ze deze week een podcast die het verhaal vertelt van een grote jokkebrok. Keihard liegen, waarom doen we dat?

Aan het begin van ieder blok vraag ik de studenten in de nieuwe klas altijd om hun favoriete series of films op de presentielijst in te vullen, naast hun naam. Natuurlijk om ze een beetje te leren kennen, te ontdekken wat we gemeen hebben, maar óók om fijne kijktips op te halen.

De podcast Op zoek naar Marlotte werd me ook getipt door een student. Niet indirect, via de presentielijst, maar rechtstreeks. ‘Mevrouw! Kent u Op zoek naar Marlotte? Die moet u echt horen. Ik zit er helemaal in, het is zó goed gemaakt!’. Ik was meteen nieuwsgierig en gelukkig was het bijna herfstvakantie. Alle vijf afleveringen heb ik achter elkaar geïnhaleerd en eigenlijk wil ik ’t liefst nog even door. Inderdaad: dit móét je horen.

Het verhaal gaat over liegen. Over enorm, gigantisch, schadelijk liegen. Op zoek naar Marlotte is een podcast van Zembla, gemaakt en verteld door journalist Lizzy Diercks. Zij vertelt over een jonge vrouw, Annika, die door haar vrijwilligerswerk bij de Kindertelefoon in contact komt met Marlotte, een dertienjarig meisje dat heel alleen in het ziekenhuis ligt met ernstige brandwonden.

Marlottes moeder leeft niet meer en haar vader wil niets met haar te maken hebben. Annika heeft zo met Marlotte te doen dat ze, tegen de regels van de Kindertelefoon, contact houdt via haar eigen telefoon. Dat contact duurt drie jaar en wordt steeds intenser, terwijl de situatie van Marlotte steeds treuriger en extremer wordt: een levertransplantatie, een onderbeenamputatie, de dood van haar (afwezige) vader, hints over seksueel misbruik. Vreselijk allemaal.

En: compleet verzonnen. Want: Marlotte bestaat niet.

De stem van de bedriegster deed me denken aan studenten die ik weleens betrapte op fraude

Dat is geen spoiler; al in de eerste minuut van de podcast weten we dat Annika op een verschrikkelijke manier is voorgelogen en gemanipuleerd. Ik was totaal gegrepen. Wie doet zoiets? En waarom? Het indrukwekkende is dat de makers de persoon die Annika drie jaar lang heeft misleid, uiteindelijk weten te ontmaskeren – én te spreken.

Dat gesprek raakte me het meest. De stem van de bedriegster, haar uitvluchten – het deed me ergens denken aan studenten die ik heb betrapt op liegen of fraude. Want – het zal geen verrassing zijn – ook dat gebeurt wel eens. Van verkeerde of vergeten bronvermeldingen tot overgeschreven teksten, van tandarts- en doktersbezoeken tot compleet verzonnen bronnen bij een onderzoeksopdracht of achtergrondverhaal: studenten liegen over van alles.

Soms leek het mij wel eens meer werk om iets te faken, dan om gewoon de opdracht te maken. Zo was er eens een student die (in het pre-AI-tijdperk!) een recensie uit The Guardian uit het Engels had vertaald. Ik merkte het alleen maar omdat er middenin een verder krankzinnig goed geschreven recensie een Engelstalige uitdrukking verkeerd was vertaald.

De meeste studenten geven bij een confrontatie eerlijk toe dat ze fout zaten en pakken het in de herkansing beter aan. Maar soms ook niet. Dan houdt iemand vol en wordt het verhaal steeds complexer. Zoals de vrouw in de podcast, van wie je als luisteraar geregeld dacht: ‘gelooft ze dit nu zelf?’

Fraude is altijd een sein dat iemand even helemaal aan z’n taks zit

Dat zijn ingewikkelde situaties, want dan moet ik hard tegen hard, samen met de examencommissie gaan bewijzen dat het echt niet klopt. Niet de manier waarop ik met mensen en studentenwerk om wil gaan.

Fraude is altijd een signaal dat iemand helemaal aan z’n taks zit en het niet redt. Dat betekent natuurlijk niet dat we het laten passeren – nooit! – maar wel dat we bijvoorbeeld de coach inschakelen bij een student die hiermee in de problemen komt, en dat we voorzichtig zijn in dergelijke gesprekken. En dat betekent ook: open het gesprek ingaan, en mijn eigen emoties als boosheid of irritatie niet te veel ruimte geven. Best een lastige klus om de juiste balans te vinden tussen streng en begripvol, scherp en zacht, tussen argwanend en naïef.

Naïef werden ook Annika en podcastmaker Lizzy Diercks vaak genoemd door luisteraars. De sociale media staan vol reacties als: ‘Dit kán toch ook niet waar zijn?’, ‘Waarom hadden ze dat niet veel eerder door?’ Sommige luisteraars vinden de hele podcast zonde van de tijd, ‘want het is allemaal niet waar’.

Dat vind ik te makkelijk. Zeker, als je vanaf het begin weet dat het verhaal niet klopt, lijkt dat misschien duidelijk. Maar stel dat het wél waar was, hoe onwaarschijnlijk ook. Dat er een kind moederziel alleen in een ziekenhuis lag terwijl familie, jeugdzorg en andere instanties allemaal faalden. Dan zou het een enorm schandaal zijn, waar dringend iets aan gedaan moet worden. Dan bewijst de onderzoeksjournalistiek juist z’n waarde; vergelijk het met het toeslagenschandaal, dat ook dankzij journalistiek uitzoekwerk uitkwam. Dat de Belastingdienst etnisch profileerde leek misschien ook onwaarschijnlijk, maar helaas was het tóch waar.

Echt en nep, over kritisch denken en vertrouwen: ik ben er nog niet over uitgedacht. Waarom zou iemand zó liegen? Bij studenten is dat meestal overduidelijk: om ergens onderuit te komen, uit stress, tijdgebrek, soms ook omdat ze het heel moeilijk of eng vinden om mensen te interviewen. Maar met de vrouw die Marlotte verzon, is ongetwijfeld meer aan de hand.

En die vraag op de presentielijst, die blijf ik natuurlijk stellen! Tussen de Netflixtips en de bingewaardige podcasts leer ik ieder blok weer iets bij.