Vakbond AOb verwacht dat verschillende hogescholen een reorganisatie gaan krijgen

Het wordt steeds moeilijker voor de HvA om een reorganisatie te vermijden. Dat zegt Huub de Heiden, onderhandelaar van de Algemene Onderwijsbond (AOb), in gesprek met HvanA over de huidige bezuinigingen. Zijn advies? ‘Begin op tijd met dit proces en communiceer eerlijk met je medewerkers.’

Doordat steeds minder studenten zich aanmelden, moet de HvA structureel tientallen miljoenen euro’s bezuinigen. Maar hoe lang kan zoiets doorgaan, zonder dat er gedwongen mensen weg moeten? En zo ja, waar moet je dan als medewerker op letten? AOb-onderhandelaar Huub de Heiden geeft antwoorden en advies op de belangrijkste vragen die onder medewerkers leven.

Een jaar geleden meldde de AOb al: er komen ontslagen aan in het hbo. Is de situatie nu anders dan toen?
‘Ja. In eerste instantie is overal de ‘‘flexibele schil’’ kleiner gemaakt. Oftewel, tijdelijke contracten zijn waar mogelijk al niet verlengd. Maar daarbij is de grens nu ongeveer wel bereikt. Dan kom je vanzelf uit bij het personeel dat vast in dienst is. De volgende vragen zijn: is er natuurlijk verloop? Gaan mensen met pensioen? Kun je medewerkers vrijwillig in beweging krijgen?

Als u vooruit kijkt, verwacht u dat er een ontslaggolf komt?
‘Ja, ik verwacht dat we de komende paar jaar op verschillende plekken reorganisaties op hogescholen zullen krijgen.’

Veel termen vliegen rond: herijking, veranderplan, transitie… Wanneer is iets nou officieel een reorganisatie?
‘We zitten nu in de “nul-fase”, dat is regulier beleid: de werkgever probeert zonder formele reorganisatie beweging te krijgen. Via niet verlengen van tijdelijke contracten, natuurlijk verloop, om- en bijscholing, of seniorenregelingen. In de cao is helder vastgelegd wanneer het wel een reorganisatie is. Als er arbeidsvoorwaardelijke gevolgen zijn, hoort er een duidelijk plan te liggen. Dan worden medezeggenschap en bonden formeel betrokken: de medezeggenschap beoordeelt het reorganisatieplan, wij onderhandelen over het sociaal plan.’

‘De medezeggenschap beoordeelt het reorganisatieplan, wij onderhandelen over het sociaal plan’

Moet er eerst een sociaal statuut liggen, of kan je direct een sociaal plan maken?
‘We werken met de HvA nu aan een nieuw sociaal statuut. Dat is het ‘spoorboekje’ met de afspraken, als er arbeidsvoorwaardelijke gevolgen bij een reorganisatie zijn. Zoals bijvoorbeeld dat ontslagen niet zijn uitgesloten. Wij spreken dan een sociaal plan af aan de hand van het sociaal statuut. Handig als er op meerdere plekken tegelijk iets speelt, zodat je geen grote verschillen krijgt. Maar het hóéft niet: ook zonder sociaal statuut kun je per reorganisatie een sociaal plan afspreken. Ook dan leg je zaken vast als: wat is een passende functie, hoe lang is de om- en bijscholingsperiode, wat is redelijk salarisbehoud, enzovoort.’

Ziet u al meer beweging richting formele reorganisaties?
‘Medewerkers voelen het vaak eerder dan wie ook: studentenaantallen dalen, budgetten krimpen, diensten worden gecentraliseerd. Soms kun je het met natuurlijk verloop oplossen, dus dat mensen uit zichzelf vertrekken of met pensioen gaan. Maar soms ook niet.’

‘Dan volgt fase één: vrijwillige maatregelen. Zoals het om- en bijscholen van medewerkers. Gaat het echt niet anders, dan start fase twee, met formele stappen die leiden tot ontslagen. De voorkeur is altijd: mensen naar ander werk begeleiden.’

Zijn hogescholen transparant genoeg over het proces?
‘Het kan duidelijker. Als mensen horen ‘mijn baan stopt’ terwijl er nog helemaal geen overleg is geweest, dan loopt spanning onnodig op. Betrek bonden en medezeggenschap dus op tijd. Goede begeleidingsteams aan de kant van personeelszaken en management helpen ook. Dit is niet iets wat je dagelijks doet. Bij de Hogeschool van Amsterdam worden we als bonden betrokken.’

‘De transparantie kan duidelijker. Betrek bonden en medezeggenschap op tijd’

Speelt het geld op de bank of de overwaarde op gebouwen een rol als u over financiële regelingen spreekt?
‘Ja en nee. Je wilt niet dat een instelling omvalt, en over ‘geld in stenen’ kun je niet zomaar beschikken. Vergeet niet, de hogeschool herstructureren kost ook geld. Ook hier blijft het uitgangspunt: eerst kijken wat binnen regulier beleid kan, en pas dan formeel reorganiseren.’

Wat merkt u zelf aan hogeschoolmedewerkers?
‘Er komen meer VSO’s (vaststellingsovereenkomsten, red.) op tafel. Dat zijn beëindigingen van een arbeidsovereenkomst met wederzijds goedvinden. Laat die altijd beoordelen, want er kunnen behoorlijke pensioengevolgen aan zitten. Denk ook aan de ABP-compensatie bij de overgang naar een nieuw stelsel: als je op 1 januari 2027 niet meer onder het fonds valt, kun je compensatie mislopen. Dat kan om serieuze bedragen gaan. Teken dus nooit overhaast.’

Kunt u iets zeggen over timing en ‘natuurlijke momenten’ van een reorganisatie?
‘Er zijn geen vaste ‘natuurlijke’ ingangsdata. Je probeert fase 1 lang genoeg te laten duren om netjes af te ronden en mensen te kunnen om- of bijscholen. Maar niemand hoort graag vlak voor de kerst dat per 1 januari een reorganisatie start; timing moet dus ook onderdeel zijn van communicatie door de hogeschool.’

Wordt het één grote klap, in één keer verlies pakken, of juist een reeks kleinere ingrepen?
‘Dat verschilt per faculteit of dienst. Overhaast één grote klap heeft risico’s. Want als er plots weer veel meer studenten starten aan een studie, dan heb je juist weer mensen nodig. Aan de andere kant zorgt het weer voor onrust als je elk jaar nieuwe ingrepen doet. Uiteindelijk moet je per gebied realistisch naar kijken naar wat het beste is.’

Geldt dit allemaal ook voor onderzoeksgroepen, lectoraten en staf?
‘Ja. Het maakt voor het sociaal plan niet uit of het docenten, onderzoekers of ondersteunende diensten van de hogeschool betreft. Als je bijvoorbeeld diensten gaat centraliseren, kan dat ook arbeidsvoorwaardelijke gevolgen hebben, en worden medezeggenschap en bonden betrokken.’

Wat raad u bestuur, leidinggevenden en medewerkers aan voor de komende maanden?
‘Communiceer vroeg en eerlijk. Leg uit wat er verandert en waarom. Zet de vrijwillige instrumenten maximaal in: pensioengesprekken, om- en bijscholing, interne mobiliteit. En regel maatwerk in het sociaal plan: kijk naar de samenstelling van de medewerkers, realistische scholingstermijn, waar mogelijk salarisbehoud en perspectief. Voor medewerkers: wacht niet af, laat een VSO checken, kijk naar je pensioenpositie en blijf mobiel: zorg dat je inzetbaar blijft.’