Toetsen opleidingen al meer mondeling? ‘We willen geen AI-rommel beoordelen’
HvanA
Nu AI het schrijven, ontwerpen en programmeren vergemakkelijkt, zoeken opleidingen op de HvA naar nieuwe manieren van toetsen. Wat betekent dit voor studenten? Wordt mondeling overhoren de komende jaren veel belangrijker? ‘Als je doorvraagt, zie je of iemand het echt begrijpt.’
Stel: je bent docent en voor je ligt een reflectieverslag. De tekst is helder, de argumentatie klopt, de toon is overtuigend. En toch wringt er iets. De student lijkt boven zichzelf uit te stijgen. Je vraagt je af: is dit eigen werk, of heeft de student wel erg veel hulp gehad?
Blind vertrouwen op werk dat buiten het zicht van de docent tot stand komt, kan niet meer in dit tijdperk van generatieve AI, zegt Matthijs de Feber, voorzitter van het Beraad Examencommissievoorzitters van de HvA. En dat geldt niet alleen voor teksten, maar ook voor software, beeldmateriaal en presentaties.
‘Na tien weken pikken we ze er zo uit die zich van AI bedienen’
Het probleem is niet geheel nieuw, zegt De Feber. ‘Ook vóór de opkomst van AI konden studenten plagiaat plegen of hulp inschakelen.’ Maar AI verandert hoe gemakkelijk en overtuigend dat nu gaat. ‘Deze technologie is inmiddels net zo vanzelfsprekend als de spellingchecker in Word.’
Wat zegt een ingeleverd product nog over wat een student zelf kan? Die vraag speelt in veel opleidingen. Ze willen hun manier van toetsen aanpassen, maar lukt dat inmiddels al?
Gesprek is doorslaggevend
Volgens De Feber zijn opleidingen volop aan het experimenteren, bijvoorbeeld met meer mondelinge vormen. ‘Maar hoe snel dat gaat en hoe ver opleidingen zijn, verschilt.’ Tegelijk lopen veel opleidingen tegen praktische problemen aan, zegt hij. ‘Mondeling toetsen en intensievere begeleiding kosten meer tijd, mensen en geld – en bij opleidingen met honderden studenten is het logistiek een flinke uitdaging.’
Bij de kleinschalige Associate degree Frontend Design & Development zijn ze al een stap verder. Daar is het gesprek inmiddels het belangrijkste beoordelingsmoment, zegt docent Justus Sturkenboom. Studenten leveren nog steeds werk in, maar dat is niet langer doorslaggevend. Het gaat erom of ze kunnen uitleggen wat ze hebben gedaan. ‘In een assessmentgesprek zie je het meteen,’ zegt Sturkenboom. ‘Op papier klopt het vaak nog wel. Maar zodra je doorvraagt – waarom, hoe ben je hierop gekomen – wordt duidelijk wie het echt begrijpt.’
Studenten die hun werk zelf hebben opgebouwd, kunnen dat toelichten. Anderen lopen vast, aldus Sturkenboom. ‘Na tien weken pikken we ze er zo uit die zich van AI bedienen. Geen enkel probleem.’ Daarmee raakt de beoordeling volgens hem weer aan de kern van leren. Als studenten AI gebruiken om de makkelijke weg te nemen, ontduiken ze volgens hem niet alleen de toets, maar ook hun eigen leerproces. ‘Als je AI gebruikt, blijft de informatie buiten jezelf. Pas als je het zelf doordenkt, wordt het kennis.’
AI-rommel
Ook bij de Associate degree Smart Media Production gaan ze die richting op. ‘Wij hebben waarschijnlijk het meest te maken met AI-gegenereerd werk van alle opleidingen,’ zegt opleidingsmanager Rick Goossens. ‘Dus ja, wij moeten hierin mee.’
‘Als je alles mondeling doet, maak je van een opleiding bijna een soort salestraining’
Tot een paar jaar geleden draaide de beoordeling daar vooral om geschreven portfolio’s. Toen ChatGPT opkwam, probeerden docenten grip te krijgen met extra regels. ‘We gingen onze toetsing optuigen als een kerstboom: steeds meer eisen.’ Dat bleek geen oplossing. In gesprekken zie je sneller of iemand begrijpt wat hij doet. ‘We willen niet dat we AI-output en rommel aan het beoordelen zijn.’
De opleiding werkt nu met een mix van schriftelijk werk, mediaproducten en gesprekken. Die laatste krijgen steeds meer gewicht. Nu is de verhouding nog ongeveer tachtig procent schriftelijk en twintig procent mondeling, maar dat moet meer in balans komen. Opvallend: de gesprekken vinden plaats met twee docenten en vier studenten tegelijk. ‘Dat is bewust,’ zegt Goossens. ‘Zo zie je de groepsdynamiek en haal je meelifters er makkelijker uit.’
Salestraining
Dat meer opleidingen naar mondelinge toetsing grijpen, ziet ook Izaak Dekker, associate lector aan de HvA die internationaal onderzoek doet naar toetsen in een tijd van AI. ‘Veel docenten zijn overgestapt op mondelinge toetsen of tentamens met pen en papier. Ook leggen ze vast welk gebruik van AI wel en niet is toegestaan.’
Toch zet Dekker vraagtekens bij mondeling toetsen. Toets je dan nog wel de juiste vaardigheden? ‘Wie een journalist zonder bronnen in een tentamenzaal laat schrijven, toetst iets anders dan het werkveld vraagt.’ Bovendien kan deze vorm studenten die verbaal sterk zijn bevoordelen. ‘Als je alles mondeling doet, maak je van een opleiding bijna een soort salestraining.’
De oplossing zit volgens Dekker dan ook niet in één vorm. ‘Je hebt een mix nodig: een deel waarin je zonder AI toetst, en een deel waarin je kijkt of iemand kan functioneren mét AI.’ Daarmee verschuift ook de vraag wat je precies beoordeelt. ‘Als je het eindproduct niet meer goed kunt beoordelen, moet je beter kijken naar hoe iemand daar komt,’ zegt Dekker.
‘We moeten studenten vooral weer meer in de les zien’
Studeercrisis
Bij Smart Media Production doen ze dat al. ‘De eerste stap moet altijd zonder slimme technologie zijn,’ zegt Goossens. ‘Bij een brainstorm ga je eerst zelf schetsen. Bij een video begin je met een storyboard. Bij een analyse doe je eerst eigen onderzoek.’ Pas daarna mogen ze AI gebruiken – en ook dat moeten ze laten zien. ‘Met prompts, screenshots of video’s van het proces. Dat is bij ons de bronvermelding.’
Toch ontbreekt er volgens Dekker vaak nog een cruciale voorwaarde. ‘We moeten studenten vooral weer meer in de les zien.’ Alleen dan kun je volgen wat iemand leert – en hoe. Dat is meteen een uitdaging, want de aanwezigheid in het hoger onderwijs is de afgelopen jaren juist afgenomen. Dekker spreekt zelfs van een studeercrisis.
Om AI goed te gebruiken, heb je kennis nodig, aldus Dekker. Studenten met meer voorkennis herkennen fouten sneller; studenten met minder kennis nemen antwoorden eerder over. ‘Veel mensen denken dat we door AI minder klassiek onderwijs nodig hebben,’ zegt hij, ‘maar eigenlijk is het tegenovergestelde waar’. Docenten moeten studenten juist vaker zien om te beoordelen welke stappen zij maken.
