‘Hoe we nu reflecteren in het hbo, slaat de échte verwondering dood’

Docent Jacob Eikelboom schrijft elke twee weken een column over het verwarrende leven op en rond de hogeschool. Deze keer gaat het over reflectie in het hbo. Kan dat prikkelender, uitdagender? ‘Met de huidige manier van reflecteren vragen we vooral dat studenten de wenselijke antwoorden invullen.’

Ik had een droom. In die droom viel ik uit tegen een student die trots zei geen gebruik te maken van een gratis krantenabonnement voor studenten, via De Persgroep (DPG). Het smoesje dat DPG-kranten zoals de Volkskrant, Trouw, Het Parool of het AD te duur zijn, gaat dus niet meer op.

‘Ik hoef dat zogenaamde cadeautje van die Belgische Berlusconi’s niet, die Zuckerbergs van de Zuiderburen, die familie die het medialandschap tot een eenheidsworst maakt en mij enkel een gratis abonnement aanbiedt om mijn data te verzamelen en dat te gebruiken als verdienmodel. Niks liefde voor nieuws; liefde voor geld en invloed’, antwoordde de student in mijn droom.

Voor ik kon roepen dat de student een 10 voor kritische bevlogenheid verdiende, schrok ik wakker. Bij het lezen van mijn ochtendkrant in bed, één van DPG, voelde ik mij bespied. Niet alleen door DPG, maar ook de student.

Veel studenten hebben de neiging om sociaal wenselijke reflectiestappen vol open deuren te beantwoorden

De droom kwam niet uit de lucht vallen. De hele week ben ik al bezig portfolio’s door te nemen ter voorbereiding op assessments. Studenten hebben in een jaar tijd bewijsstukken verzameld waarmee ze laten zien het eindniveau van de opleiding te beheersen. In het assessment kijken we of de student keuzes kan onderbouwen, kan aansluiten bij actuele ontwikkelingen, verbanden kan leggen, oplossingen kan bedenken en kritisch is op zichzelf, op collega’s en op organisaties.

Studenten kunnen gebruik maken van allerlei hulpbronnen en formats, zoals de STARRT-methode. Stap voor stap kijk je naar ondernomen acties, jouw rol daarin, het effect van die acties en naar wat anders kan. Een handige manier om eventueel tot inzicht te komen, maar een 10 levert het zelden op.

Zo’n reflectiemethode neemt de echte verbazing, verontwaardiging of blijdschap weg – het slaat emoties plat. Studenten horen soms verhalen op de werkvloer die zo vreselijk of krankzinnig zijn dat je eigenlijk maar een ding zou willen roepen: ‘WTF!’ Veel studenten hebben echter de neiging om sociaal wenselijke reflectiestappen vol open deuren te verwoorden of om docenten te behagen met antwoorden die keurig binnen de door ons vastgestelde lijntjes passen. En voor die WTF! bieden wij blijkbaar weinig ruimte.

Het vraagt lef en moed om je docent op een blinde vlek te wijzen

Het vraagt lef om tegen de docent die jou beoordeelt te zeggen dat het onderwijs niet altijd aansloot bij de praktijk. En het vraagt moed om je begeleider op je stageplek te wijzen op de blinde vlekken in een organisatie. Hetzelfde geldt voor een blunder op je werk onder ogen zien of een enorm succes benoemen. Gelukkig bestaan die studenten wel, studenten die daadwerkelijk kritisch en reflectief durven zijn over anderen en zichtzelf, studenten met lef. En wat mij betreft neemt hun aantal toe.

Om studenten aan te moedigen met de billen bloot te gaan, zouden we de veilige STARRT-methode kunnen vervangen door een uitdagende bbbbiechtstoel-methode. Waar was je Bang voor? Waar werd je Blij van? Wat stemde je Bedroefd? Wat maakte je Boos? We moedigen studenten aan te vertellen over hun geluk, ontroering, schaamte en trots.

Alleen opwinding en emotie is niet genoeg, maar het is een goed startpunt voor een echt gesprek, van biechtstoel naar praatstoel. Die student in mijn droom zou ik graag bevragen over dilemma’s ten aanzien van privacy, over de positie van multinationals in onze samenleving, over pluriformiteit van nieuws, over smalle en brede horizonten en wat dat betekent voor jou in je werk straks.

Als docent kan ik beginnen met het goede voorbeeld te geven, een eigen biecht, een tipje van de biechtsluier voor studenten die bij mij op assessment komen. Ik word Blij van studenten die onafhankelijk denken en op hun eigen manier hun professionaliteit aantonen. En ik geef niet alleen in mijn dromen een 10 aan dergelijke studenten, ik doe het ook in het echt.