Opleidingen voeren aanwezigheidsplicht in op HvA: ‘Situatie is urgenter dan ooit’

oktober 26, 2026
Beeld:

Fadel El Hakim/HvanA

Een student in het Kohnstammhuis

Het lukt opleidingen al een tijdlang niet goed om studenten vrijwillig de klas in te krijgen. En dus grijpen ze steeds vaker terug op een aanwezigheidsplicht, zoals bij de faculteit Onderwijs en Opvoeding. Een antwoord op de studeercrisis, zeggen opleidingen zelf. ‘Wij kregen al negatieve signalen van stage-instellingen over onze studenten.’

Bij veel tweedegraads lerarenopleidingen wordt er sinds vorig jaar mee geëxperimenteerd en bij de pabo en opleiding pedagogiek is de maatregel dit jaar zelfs ingevoerd voor álle werkcolleges. De aanwezigheidsplicht. Is dit de manier om de klas weer vol te krijgen?

‘We zoeken naar een antwoord op de studeercrisis’, zegt Linda Chaudron-Hoogenboom, opleidingsmanager bij de tweedegraads lerarenopleidingen. Sinds corona is de aanwezigheid van studenten verder teruggelopen, legt ze uit aan de telefoon. De onderwijsopleidingen grijpen nu terug op meer verplichte lessen als redmiddel.

Voorzichtig
‘De situatie is urgenter dan ooit’, volgens Chaudron-Hoogenboom. ‘Daarom zijn we sinds vorig jaar met een plicht gaan experimenteren, onder meer bij de lerarenopleiding geschiedenis. Daarover zijn we voorzichtig positief. We weten niet zeker of het aan de plicht ligt, maar afgelopen jaar zijn wel meer studenten doorgestroomd naar jaar twee. Voorlopig houden we er dan ook aan vast.’

‘Er zitten inderdaad haken en ogen aan deze maatregel’

De aanwezigheidsplicht is niet onomstreden. Het grootste kritiekpunt: studeren is een keuze, geen plicht. Studenten hebben thuis al hun eigen verplichtingen, doen aan mantelzorg, zijn tijd kwijt aan hun bijbaan. Mág je hen wel verplichten te komen? Volgens de wet mag het alleen voor zogeheten practica: lessen waarvoor je nu eenmaal in het lokaal móét zijn.

‘Er zitten inderdaad haken en ogen aan de maatregel’, weet Chaudron-Hoogenboom. Op papier kan de opleiding het verantwoorden, maar het blijft zoeken naar de juiste balans in wat je van studenten kunt vragen. Niet alleen omdat de wet niet altijd ruimte biedt – er zijn ook praktische bezwaren, er is maatwerk nodig.

‘Onze opleidingen zijn zo klein dat voltijd- en deeltijdstudenten bij elkaar door de klas zitten. Maar ga je dan ook deeltijdstudenten vragen er altijd te zijn, of vraag je dat alleen van de voltijdstudenten in je klas? Het levert gekke situaties op. We durven er nu dus nog geen harde consequenties aan te verbinden, als een student er niet genoeg is.’

De enige manier
Die consequenties zijn er al wel bij andere opleidingen. Patricia Hogervorst, opleidingsmanager bij Pedagogiek, zegt dat ze bij haar opleiding sinds dit studiejaar zijn begonnen met het verplichten van aanwezigheid bij de meeste vakken in jaar 1 en 2.

‘We deden er vorig jaar alles aan in ons onderwijs om studenten de klas in te krijgen, maar tot onze frustratie lukte dat gewoon niet’

Studenten die niet genoeg op komen dagen, worden niet becijferd, vertelt Hogervorst. ‘We wilden dit eigenlijk niet, hebben hier uitvoerig over gesproken en deden er vorig jaar al alles aan in ons onderwijs om studenten de klas in te krijgen. Maar dat lukte tot onze frustratie gewoon niet. Een verplichting lijkt de enige manier.’

Eerstejaars lijken de situatie te accepteren. ‘Ik zie studenten voor het eerst rennen om hun college te halen, nou, dat is haast nog nooit gebeurd’, vertelt Hogervorst. In jaar 2 zijn de studenten soms minder positief. Bij sommigen viel het rauw op hun dak dat ze opeens wel telkens naar de les moeten komen – en nog op tijd moeten zijn ook. Een groep studenten uitte hun kritiek in een mail naar het management van de opleiding.

‘Wij nemen die kritiek uiterst serieus en zijn met die studenten in gesprek gegaan. Maar wij als opleiding hebben in eerste plaats de verantwoordelijkheid om goede pedagogen op te leiden’, reflecteert Hogervorst. ‘En daarvoor moeten ze hun uren maken, hier in de klas. Hier vindt het leren plaats, in samenwerking met elkaar. Niet alleen maar door thuis te blijven, even snel te blokken voor de toets en op herkansingen te mikken.’

Niet houdbaar
Volgens Hogervorst komt het erop neer dat de situatie zonder plicht niet meer houdbaar is. ‘Uiteraard gaan we dit goed evalueren, blijven we in gesprek met studenten en is er ook ruimte voor ze om eens een les te missen vanwege ziekte of overmacht.’

Maar er moest wel iets gebeuren. ‘We kregen al signalen van het werkveld dat onze studenten die er stageliepen niet meer toegerust genoeg waren.’ Ook leveren studenten die vaak afwezig zijn steeds vaker ‘bagger’ in, vertelt Hogervorst. Ze komen dan niet naar de les en mikken op een herkansing. ‘Het is echt een domino-effect. Als de ene student niet komt, doet de ander dat ook al gauw niet meer. Afwezigheid is besmettelijk.’

Wat zegt de wet?
Mag een opleiding jou verplichten naar de les te komen? Ja, dat mag. Er zijn alleen wel twee ‘maren.’

Het mag namelijk alleen voor onderwijs waarbij je ook daadwerkelijk iets leert waarvoor je wel aanwezig móét zijn. Plus: de opleiding moet dit in de Onderwijs- en Examenregeling (OER) goed kunnen uitleggen. Alleen maar mondeling communiceren aan studenten dat je altijd verwacht wordt, is niet genoeg.

De examencommissie kan studenten soms wel vrijstelling verlenen van die verplichting, eventueel met een vervangende opdracht.

Opleidingen zullen evengoed moeten blijven kijken naar het onderwijs zelf. Chaudron-Hoogenboom: ‘In jullie documentaireserie over de studeercrisis zegt een van de studenten dat het soms voelt het alsof je bij een college twee uur voor je uit zit te staren. Dat los je niet op met een aanwezigheidsplicht. Dan krijg je als opleiding een signaal dat het probleem soms ook in het onderwijs zelf zit.’

Hogervorst is het daarmee eens. Maar voor haar heiligt het doel ook het middel. ‘Voor ons beroep is het belangrijk dat je goed leert samenwerken en dat je je meters maakt. Als een groot deel van de studenten niet komt, hebben ook de zeer gemotiveerde studenten daar last van. Nogmaals, echt, we willen dit eigenlijk niet. Maar we hebben hier ook een maatschappelijke verantwoordelijkheid.’

Lees ook
Website | + posts

Eindredacteur bij HvanA. Ik volg en schrijf van alles en luister graag naar de verhalen die je te vertellen hebt. Tips voor zo’n goed verhaal op HvanA? Stuur een mailtje naar benne@hvana.nl.