‘Onverwerkte rouw levert cynisme op, ook in ons onderwijs’

Nieuws, memes, viral TikTok-trends? De wereld van haar studenten gaat razendsnel, weet Suzanne Okkes. Maar ook docenten worden vaak in een trein geduwd: die van de onderwijsvernieuwingen. ‘De ene verandering is nog maar net klaar of hup hup, de volgende staat weer voor de deur. En dat terwijl wij nog rouwen om wat er goed ging en al is verdwenen.’

Rouw was voor mij het thema van deze afgelopen week. Zonder dat ik daar bewust naar op zoek was, maar zoals rouw dat altijd een beetje sneaky doet: die overvalt je, en dwingt je er iets mee te doen.

Het begon met het prachtige en diep persoonlijke essay van collega Merel Kamp in NRC, over het gevoel van rouw waarmee ze leeft. Rouw als docent, rouw over de enorme veranderingen (en niet per se ten goede) in ons onderwijs, rouw over alles wat we kwijtraken nu AI zo nadrukkelijk z’n intrede heeft gedaan in het onderwijs. Haar stuk riep veel reacties op, zowel in onze docentenkamers en Teams-chats, als in de media: veel herkenning en instemming, maar ook relativering of zelfs bagatellisering.

En toen zag ik de aangrijpende film die Maartje Nevejan maakte over rouw: Just our Heart. In deze wijd uitwaaierende documentaire volgt ze een aantal mensen die op allerlei verschillende manieren met rouw te maken hebben: rouw om gestorven geliefden, rouw om het verloren gaan van een tijdperk, rouw om wat wij de aarde aandoen met ons overmatige, inhalige roven van alles wat ze te bieden heeft.

Ik rouw zelf om de energie die bij onze opleiding verloren is gegaan

Beide makers vertellen een belangrijk verhaal over rouw: er valt iets op je dak en je moet er wat mee. Afscheid nemen, een ritueel, stilstaan bij wat je kwijtraakt voordat je naar het volgende holt. Rouw heeft een functie, de rouw ís het afscheid. Maar in het onderwijs gaan we daar nogal raar mee om. We nemen geen afscheid. Niet van de mislukkingen, en niet van de dingen die wél goed waren. We jakkeren gewoon maar door. ‘Want,’ zoals Merel Kamp schrijft, ‘er is haast met dat nieuwe curriculum. En doe eens niet zo negatief.’

Lang geleden, zo tot de jaren zeventig, werden kinderen heel bewust weggehouden bij begrafenissen. Zo ken ik iemand die als elfjarige niet bij de begrafenis van zijn eigen moeder mocht zijn, sterker nog: er werd na de uitvaart nauwelijks meer over haar gesproken. Dat gebeurde met goede bedoelingen, de geldende gedachte was dat die grote emoties veel te akelig en te heftig voor kinderen waren en dat ze het beter allemaal gauw konden vergeten. Inmiddels weten we beter: rouwen is een essentieel onderdeel van het leven, zoals verlies dat ook is, en wie ervoor wegrent krijgt de rekening linksom of rechtsom alsnog gepresenteerd.

Ik zag een parallel met het stonesonderwijs bij onze opleidingen, dat verdwijnt met stille trom. We praten er maar niet meer over, want nee, het is inderdaad niet zo goed gelukt. Stones heten nu weer modules, bakken met kennis en zorgvuldig uitgedachte didactiek verdampen. Begrijp me goed: ik vind óók dat het stonesonderwijs geen geslaagd experiment was. Maar ik rouw om de energie die verloren is gegaan, om de verspilde moeite, de verwarring en de drukte die achteraf allemaal niet zo nodig was.

Nu AI voor de deur staat, is het weer ‘hup hup, we moeten door’

Onverwerkte rouw levert cynisme, boosheid of apathie op. In het onderwijs stapelen we steeds het nieuwe op het oude zonder dat we echt evalueren of omkijken. Wat voor passend ritueel is er voor een rouwende docent? Toen een groep radio en tv-docenten hun geliefde minor ten grave droeg, was dat niet zomaar een ludieke, grappige protestactie; ze hadden er echt verdriet van dat hun vak, waar ze met veel liefde, plezier en energie jaren aan hadden gewerkt, moest verdwijnen.

En nu staat AI voor de deur en doen we het weer: hup hup, we moeten door, we houden het toch niet tegen, stilstand is achteruitgang. Als wanhopige zielen, die een week na hun scheiding in de reboundrelatie stappen. Voor mij roept dat geen felle, intense rouw op, meer een sluipende rouw en een zekere vrees voor wat we allemaal nog meer kwijt gaan raken.

Nee, stilstand is niet altijd achteruitgang. Stilstaan bij wat we kwijt zijn geraakt en wat we nog meer gaan verliezen, wat mij betreft is dat een eerste stap vooruit.

Meer columns lezen van Suzanne? Je vindt ze hier allemaal verzameld.