‘In de cultuur van het hoger onderwijs is verantwoording belangrijker dan vertrouwen’

Naïm Asbaâ is docent, studieadviseur en, vooruit, een beetje idealist. In zijn laatste column van 2025 heeft hij een duidelijke boodschap voor het hoger onderwijs: stop met de controledrang en start met het bouwen aan vertrouwen. ‘De meeste docenten weten precies wat goed onderwijs vraagt.’

Soms vraag ik mij af wanneer we precies zijn gaan geloven dat een hogeschool een soort fabriek is. Een plek waar studenten worden ingevoerd, door een reeks systemen draaien en vervolgens als keurige eindproducten naar buiten rollen. De hogeschool ademt soms meer spreadsheet dan mens. Ik merk het elke keer als ik studenten spreek.

Ik sprak laatst een student die de eerste in haar familie is die studeert. Ze vertelde dat zij soms meer tijd kwijt is aan het uploaden van verslagen in verschillende leersystemen, het aanvragen van herkansingen via weer een ander portaal en het doorploegen van steeds nieuwe beoordelingscriteria, dan aan het leren zelf. Haar vraag was pijnlijk helder. Waarom lijkt alles hier gebouwd voor controle en niet voor begrip. Ik had geen goed antwoord.

Studenten praten, medewerkers praten, maar het geluid komt nauwelijks door de muren heen

Een andere student vertelde dat hij tijdens zijn stage vooral tegen muren van Excel-rapportages aanliep. Hij moest ketens analyseren die op papier perfect waren, maar in de praktijk helemaal niet werkten. In de organisatie werd vooral gestuurd op dashboards, terwijl medewerkers aangaven dat het echte probleem een tekort aan tijd, overleg en vertrouwen was. Pas toen hij bij de teamleiders aan een koffietafel ging zitten in plaats van in vergaderruimtes, begon hij te begrijpen wat er misging. Volgens hem was dat het moment waarop hij voor het eerst voelde wat bedrijfskunde daadwerkelijk zou moeten zijn. Een vak dat begint bij mensen en niet bij schema’s.

Ondertussen blijven wij onszelf in het hoger onderwijs wijsmaken dat we de boel onder controle hebben. We spreken over rechtmatigheid alsof het de heilige graal is. We verschuiven budgetten alsof we door slim rekenen de werkelijkheid kunnen veranderen. We reageren op bezuinigingen met meer overleg, wat vooral laat zien dat we het spannend vinden om iets te vinden. En steeds weer grijpen we naar centralisatie, regels en formats. Alsof beheersing hetzelfde is als kwaliteit.

Maar juist in die drang naar controle ontstaat een paradox. Hoe meer wij sturen, hoe minder ruimte er overblijft voor de mensen die het onderwijs daadwerkelijk dragen. En dat wordt het duidelijkst zichtbaar wanneer wij het hebben over participatie. In de praktijk lijkt het soms op een echo. Studenten praten, medewerkers praten, maar het geluid komt nauwelijks door de muren heen. Tegenmacht klinkt als iets moois, totdat er werkelijk frictie ontstaat en het ineens als ongewenste ruis wordt gezien. Veel docenten weten precies wat goed onderwijs vraagt, maar voelen zich ingeklemd door een cultuur waarin verantwoording belangrijker lijkt dan vertrouwen.

Ik zie iets dat hoop geeft: collega’s die beginnen bij betekenis en pas veel later bij structuur

Toch gebeurt er iets dat mij hoop geeft. Ik zie HvA-onderzoekers en docenten die in projecten zoals Goed samenleven in wooncomplexen samen met bewoners van Nieuw West onderzoeken wat nodig is om wooncomplexen leefbaarder te maken. En bij lectoraat Burgerschapsonderwijs werken docenten en onderzoekers aan het ontwikkelen en monitoren van burgerschapsvorming in een grootstedelijke context. In sommige van deze projecten leveren studenten ook een bijdrage, bijvoorbeeld door onder begeleiding van docenten en onderzoekers veldonderzoek te doen via gesprekken en observaties. Deze collega’s beginnen bij betekenis en pas veel later bij structuur. En misschien is dat precies wat ons college van bestuur te leren heeft.

De ideeën van Alfarabi, de tiende eeuwse islamitische filosoof die in zijn werk De Deugdzame Stad beschrijft hoe een gemeenschap gebouwd wordt op deugd, wijsheid en wederzijds vertrouwen, lijken misschien ver weg, maar zij raken aan een waarheid die wij nodig hebben. Echt leiderschap bouwt geen forten, maar gemeenschappen. Geen systemen die angst wegnemen, maar relaties die vertrouwen geven. Dat vraagt meer lef dan cijfers controleren en meer wijsheid dan regels aanscherpen.

De steen die wij elke dag omhoog duwen is niet het echte probleem. Het probleem is dat we hem in de verkeerde richting duwen. Zolang we onderwijs blijven zien als een proces dat vooral gecontroleerd moet worden, blijft de steen terugrollen. Maar als we luisteren naar de verhalen van studenten en medewerkers, niet als data maar als richtingwijzers, dan verandert er iets. Dan wordt de berg minder steil. Dan wordt hij zelfs begaanbaar.