Essay Jacob Eikelboom: ‘De echt vrije mensen zijn nieuwsgierig en stellen vragen’
HvanA
Jacob Eikelboom
We leven in een vrij land, maar accepteren dat te vaak als een vrijbrief om onaardig of lomp tegen elkaar te doen. Zet je ego en trots eens opzij en wees nieuwsgierig naar elkaar, pleit HvA-docent Jacob Eikelboom in dit essay voor HvanA. ‘De HvA’ers die mij bijblijven, vallen op door hun nieuwsgierige blik.’
Misschien heeft u een soa in uw keel, zegt mijn huisarts. Voor het eerst in jaren ben ik weer eens op doktersbezoek, omdat ik stemklachten heb. Omdat ze mijn verbijstering interpreteert als onwetendheid, legt ze uit wat ze bedoelt. ‘Van orale seks kan je een soa in je keel krijgen en dat kan dit soort klachten veroorzaken.’
Magazine
‘Wat als we de vrijheid van meningsuiting eens zouden vervangen voor de vrijheid van vragen stellen?’ Voor het papieren magazine van HvanA schreef columnist Jacob Eikelboom dit essay over vrijheid, waarin hij het belang van nieuwsgierigheid benadrukt. Het gehele magazine is hier online te lezen en vanaf 25 augustus 2025 op alle campussen gratis mee te nemen.
Ik ben met stomheid geslagen. Niet zozeer door die orale seks, nee, ik had haar kort hiervoor verteld dat ik een vriend heb. ‘Zegt u dat ook tegen patiënten die er op het eerste oog hetero of gelovig uitzien, dat ze misschien een soa hebben als u niet één, twee, drie weet wat de oorzaak van een klacht is?’ Ik vind het ongepast wat u zegt, vervolg ik na een korte stilte. Maar in plaats van het ongemak weg te nemen en een gesprek op gang te brengen, zegt ze: ‘Nou, dat is uw mening, u bent vrij om dat te vinden.’
Onderweg naar huis besef ik dat de reactie van deze arts een symptoom van deze tijd is. Als presidenten en andere publieke figuren onbeschoftheid afdoen als de vrijheid van meningsuiting, waarom een lokale huisarts dan niet? Ook in gesprekken in de tram, op sociale media of rond collegezalen hoor ik mensen af en toe de meest idiote, onaardige en soms vijandige onzin uitkramen. Allemaal onder het mom van vrijheid van meningsuiting. Laatste hoorde ik een student vol overtuiging uitleggen aan een andere student dat je gewoon ‘ik vind’ moet toevoegen aan alles wat je roept. Want dan is het een mening en dan mag je alles zeggen.
We belanden steeds vaker in een loopgraaf van opvattingen over elkaar
Dialoog is juist wat deze tijd nodig heeft. De meeste mensen kunnen echt prima door één deur als ze elkaar wat bevragen, aan elkaar snuffelen en wat onbekendheden uitwisselen. Mijn huisarts en ik ook, dat weet ik zeker. Maar nu belandden we beiden in een greppel, in een loopgraf van opvattingen over elkaar in plaats van naast elkaar te staan. Gebrek aan empathie en nieuwsgierigheid naar de ander lijkt meer en meer een tumor in de vrijheid van meningsuiting.
Kan het onderwijs niet iets betekenen in het bestrijden van die tumor? Je zou zeggen van wel. Ik doe een poging, als ik in een klas weer eens zo’n oneliner hoor (‘dat mag ik toch vinden’). Om te laten zien dat vrijheid niet onbeperkt is, leg ik voor wat er in de wet over vrijheid staat: ‘behoudens ieders verantwoordelijkheid volgens de wet’.
Kortom, ga jij met je vrijheid van meningsuiting, godsdienst, levensovertuiging of vergadering in tegen een andere wet, dan is er een beperking. Dat mag je dus gerust lezen als een oproep om rekening te houden met elkaar.
Aan de wazige blikken in de klas te zien, is deze poging tot nuanceren iets te abstract. Ik probeer nog even uit te leggen wat drogredenen zijn, maar als een student vervolgens vraagt of je dit moet weten voor het tentamen, weet ik genoeg. Zinloze levenslessen.
De HvA’ers die mij bijblijven, vallen op door hun nieuwsgierige blik
Mensen hebben de neiging zich, net als in de jaren dertig, te vereenzelvigen met een vastomlijnde ideologie of overtuiging, las ik in de heruitgave van Orwells Over nationalisme door Bas Heijne. Meer en meer lijken we weer te leven uit een handboek waarin staat wat je moet lezen, wat je moet zeggen, hoe je moet leven, wat je moet stemmen en hoe je moet denken. Een gevangenis waar mensen vrijwillig instappen.
Ontsnappen uit die gevangenis is niet eenvoudig, net als het voorkomen dat je erin belandt, zeker als je jong bent. Gelukkig zijn er genoeg mooie voorbeelden aan wie je je op kan trekken (of laten zakken uit je celraam). Een canon van vrije mensen heeft misschien meer impact dan het lesje recht of argumentatie.
Ik ken een hoop dode iconen die onafhankelijk durfden te denken, die het lef hadden nieuwsgierig om zich heen te kijken, die allesbehalve voorspelbaar waren, die niet dachten en handelden vanuit luiheid of macht. Baruch Spinoza, Gerard Reve en Jacoba Mulder: op hun manier allemaal vrije geesten die niet voor één gat te vangen waren. Maar gelukkig ook levende voorbeelden. Alledaagse mensen, die zich onderscheiden door hun eigenheid. Raven van Dorst, Arnon Grunberg of Sinan Can vind ik bijzondere mensen.
Je volgt niet alleen onderwijs om een vak te leren of om een toets te halen, maar om menselijke kwaliteiten zoals zelfstandig denken te ontplooien
Op de HvA kom ik ze gelukkig ook tegen, studenten of collega’s die je altijd bijblijven, die blijvende indruk hebben gemaakt. Ik kan er zo een stuk tien noemen. Ze vallen op door hun brede nieuwsgierige blik, ze praten niet iedereen naar de mond en ze weten je te verrassen met ideeën en zienswijzen. Mensen bij wie het denken niet wordt belemmerd door hun afkomst, ego of trots of door druk van buitenaf. Vrije mensen.
Hoe mooi zou het zijn dat de studenten van nu, nieuwe eerstejaars, deze vrijheidscanon van de toekomst vullen. Hoe je dat bereikt? Zelf ben ik een groot voorstander van ruimte voor bildung in het onderwijs. Je volgt niet alleen onderwijs om een vak te leren of om een toets te halen, maar om menselijke kwaliteiten zoals zelfstandig denken te ontplooien en om een onafhankelijk, nieuwsgierig en aardig mens te worden.
Volstaat een vakje bildung in het onderwijsprogramma? Nee, dat is een opdracht aan iedereen op de HvA. Maar misschien moeten we beginnen met het herdefiniëren en herwaarderen van het begrip vrijheid van meningsuiting. Wat als we dat vervangen door de vrijheid van vragen stellen? Een vraag vraagt om een antwoord, een mening niet. Een mooi begin, toch? Wat denk jij daarvan?
Deel dit verhaal op je socials
Geplaatst door
Jacob Eikelboom is naast overtuigd twijfelaar ook docent bij de opleiding Sociaal Juridische Dienstverlening. Elke twee weken schrijft hij een column voor HvanA over het verwarrende leven op en rond de hogeschool.
