Een AI-chatbot als vertrouwenspersoon: ‘Je hebt niet het gevoel dat je iemand lastigvalt’
Basia Elting
Een AI-chatbot als luisterend oor
Een AI-chatbot helpt sommige studenten allang niet meer alleen bij hun studie. Voor HvA-student Daphne (20) werd het chatvenster ook een plek voor twijfels en verdriet. ‘Het is best triest. Maar ik deed het wel.’
Om één uur ’s nachts opent Daphne (20) ChatGPT. Haar opa ligt in het ziekenhuis. Die avond was de familie nog langs geweest, misschien wel voor de laatste keer. Nu ligt ze wakker in bed. Haar vriendinnen slapen al. Ze wil ze niet wakker bellen. Dus begint ze te typen met een chatbot.
Ze zoekt geen oplossing of groot advies. Alleen een plek voor de gedachten die blijven rondmalen. De angst om te gaan slapen bijvoorbeeld. Angst voor de ochtend erna. ‘Ik was bang dat ik wakker zou worden zonder opa.’
Daphne is daarin niet de enige. Hoewel de meeste studenten AI-chatbots gebruiken voor samenvattingen en studievragen, schuift het gebruik voor een groeiende groep op richting iets persoonlijkers. Uit een opiniepanel van EenVandaag blijkt dat één op de tien jongeren tussen 16 en 34 jaar AI weleens inzet om te praten over gevoelens of mentale klachten.
Het bleef doorvragen
Voor Daphne begon het tijdens een periode van studietwijfel. Haar studie psychologie aan de UvA liep vast, haar punten bleven achter. Ze moest beslissen: doorgaan, of overstappen naar de pabo.
Vrienden en familie zeiden allemaal: doe wat goed voelt, zegt ze. ‘Lief bedoeld, maar ik dacht: ja, oké, maar wat moet ik hiermee?’ En de gesprekken met haar studieadviseur bleven vooral praktisch.
ChatGPT deed iets anders. Het bleef doorvragen. Waarom voelde de studie niet goed? Waar liep ze precies op vast? Wat verwachtte ze eigenlijk van een opleiding? ‘Ik moest echt uitleggen waarom iets niet goed voelde,’ zegt ze. ‘Daardoor ging ik er veel langer en dieper over nadenken.’
Gaandeweg merkte ze dat ze behoefte had aan een meer praktische opleiding. Ze stapte over. Nu doet ze de Pabo-opleiding aan de HvA.
HvA-student Daphne
Dat doorvragen voelde prettig. Niet omdat ze dacht dat ChatGPT haar écht begreep, maar omdat er eindeloos ruimte leek om over haar twijfels te praten. Zonder dat iemand moe of afgeleid raakte. ‘Je hebt niet het gevoel dat je iemand lastigvalt.’
‘Schaamte is vaak een signaal dat er iets aan de hand is’
Geen oordeel
Mediaonderzoeker Esther Hammelburg van de HvA herkent de aantrekkingskracht. ‘Chatbots zijn ontworpen om menselijk aan te voelen’, zegt ze. ‘Je gaat er snel een soort gezelschap in zien.’
Waar gesprekken met andere mensen soms stroef of ongemakkelijk voelen, reageert een chatbot altijd vriendelijk en direct. Juist dat maakt gesprekken met AI volgens Hammelburg laagdrempelig, zeker bij onderwerpen waar schaamte, onzekerheid of angst bij komt kijken. ‘Het is een plek waar je heel anoniem dingen kunt bespreken zonder bang te hoeven zijn voor het oordeel van anderen.’
Volgens Hammelburg zit de aantrekkingskracht ook in iets anders: een chatbot vraagt geen emotionele wederkerigheid terug. ‘Bij gesprekken met echte mensen hoort juist ook ongemak’, zegt ze. ‘Rekening houden met iemand anders, nadenken of je iemand belast. Met een chatbot heb je dat allemaal niet.’
En juist dat ongemak is soms waardevol, aldus Hammelburg. ‘Schaamte is vaak een signaal dat er iets aan de hand is. Dat is de moeite waard om te verkennen met iemand die om je geeft.’
Plausibele, prettige antwoorden
Ze vergelijkt het met sociale media: sommige mensen zijn gevoeliger voor de aandacht en bevestiging die technologie biedt dan anderen. ‘Als je je eenzaam voelt of ergens mee worstelt, kan zo’n chatbot sneller als gezelschap gaan voelen.’
Dat betekent volgens haar niet automatisch dat gesprekken met AI problematisch zijn. Een chatbot kan ook helpen om gedachten te ordenen of moeilijke gesprekken voor te bereiden. ‘Soms kun je zo’n gesprek gebruiken om iets te oefenen wat je later met een echt persoon wil bespreken.’
Wel benadrukt Hammelburg dat chatbots niet ontworpen zijn als psychologische hulpverleners. ‘Ze zijn gemaakt om plausibele en prettige antwoorden te geven,’ zegt ze. ‘Niet om vanuit psychologische expertise af te wegen wat in een kwetsbaar moment verstandig is om wel of niet te zeggen.’
Volgens Hammelburg is het daarom ook niet vreemd dat dit soort gesprekken steeds vaker voorkomen. Technologie raakt steeds meer verweven met het dagelijks leven, zegt ze, en daarmee ook met de manieren waarop mensen steun zoeken. ‘Een vriendin om drie uur ’s nachts bellen doe je minder snel’, zegt ze. ‘Een gesprek met een chatbot wel.’
‘Het is heel belangrijk dat we menselijke relaties blijven oefenen’
Nadenken over wat je voelt
Of Daphne altijd baat heeft bij de antwoorden van ChatGPT? Niet per se. ‘Soms lees ik terug wat chat zegt en denk ik: dit slaat eigenlijk nergens op.’ Toch blijft ze de chatbot gebruiken, vooral omdat het gesprek haar dwingt haar gedachten onder woorden te brengen. ‘Doordat je blijft praten, ga je zelf meer nadenken over wat je voelt.’
Dat gevoel blijft dubbel. ‘Als ik erop terugkijk, denk ik soms: het is eigenlijk best triest dat je een berichtje naar ChatGPT stuurt’, zegt ze. ‘Maar op dat moment voelt het wel fijn.’
Waar moet je volgens Hammelburg op letten als je persoonlijke dingen bespreekt met AI?
- Een chatbot reageert menselijk, maar begrijpt emoties niet echt.
- AI geeft vaak bevestigende antwoorden. Dat kan prettig voelen, maar ook je eigen overtuigingen versterken.
- Praten met een chatbot kan helpen om gedachten te ordenen, maar vervangt geen echte relaties of professionele hulp.
- Controleer belangrijke adviezen altijd zelf en wees voorzichtig met persoonlijke informatie van jezelf of anderen, zoals adressen of telefoonnummers.
- Dat een chatbot prettig voelt, is niet vreemd. Maar volgens Hammelburg is het ook belangrijk om menselijke gesprekken, inclusief het ongemak dat daarbij hoort, te blijven voeren.
Maar, benadrukt Hammelburg: een chatbot blijft uiteindelijk iets anders dan een mens. ‘Het is zelden zo dat nieuwe technologie oude vormen van contact helemaal vervangt’, zegt ze. ‘En dat is maar goed ook. Het is heel belangrijk dat we menselijke relaties blijven oefenen.’
Bij gesprekken met AI ontbreekt volgens haar uiteindelijk iets wezenlijks. ‘In een gesprek met een vriend investeer je in elkaar. Je leert iemand kennen. En de ander leert jou kennen. Bij een taalmodel investeer je uiteindelijk in het systeem daarachter.’
Op verzoek van Daphne gebruiken we alleen haar voornaam.
