‘Ik wil dat mijn studenten méér leren dan de opgegeven opdracht’

Naïm Asbaâ is docent, studieadviseur en, vooruit, een beetje idealist. Afgelopen week hadden zijn studenten een opgegeven opdracht totaal verkeerd begrepen, toch greep hij niet in. In plaats daarvan beschouwde hij de verkeerde afslag als een leermoment – ook voor zichzelf.

Een week voor Hemelvaart hing de naderende onderbreking al voorzichtig in het lokaal. Het was dat punt in het semester waarop studenten langzaam vooruitkijken naar een lang weekend, terwijl er in de collegezaal nog gewoon gewerkt moet worden. In mijn werkcollege Onderzoekend Vermogen stond nog iets belangrijks op het programma. Mijn studenten hadden de opdracht gekregen een workshop te ontwerpen over het doen van ethisch onderzoek.

In plaats van een les over ethisch onderzoek, volgde uiteindelijk een sessie over observatie als onderzoeksmethode. Inhoudelijk gezien was het helemaal geen onzinnige keuze. Sterker nog, voor veel studenten is het een bruikbare methode binnen hun eigen onderzoeksprojecten. Bovendien zat de workshop degelijk in elkaar: studenten verkenden hoe je door gericht te observeren gedrag, interacties en situaties systematisch kunt gebruiken als onderzoeksdata. Er gebeurde dus absoluut iets waardevols, alleen niet binnen het afgesproken kader.

Onderwijs is niet alleen doen en waardevol bezig zijn, je moet ook de opdracht begrijpen

Ik had kunnen ingrijpen, de workshop kunnen stilleggen en direct kunnen benoemen dat dit niet de opdracht was. Toch besloot ik dat niet te doen, juist omdat ik wilde dat studenten zelf konden ervaren dat iets nuttigs niet automatisch hetzelfde is als iets passends. ‘Dus eigenlijk hebben we dit voor niks gedaan?’ vroeg een student zichtbaar teleurgesteld.

Vrijwel direct volgde een andere reactie uit de klas: ‘Maar we hebben hier toch ook iets van geleerd?’ In de nabespreking maakte ik expliciet wat studenten zelf ook begonnen te zien: ze hadden iets zinvols gedaan, maar niet de opdracht uitgevoerd zoals bedoeld. Voor sommige studenten voelde het alsof hun werk ongeldig werd zodra duidelijk werd dat ze de verkeerde thematische afslag hadden genomen, alsof een fout onderwerp automatisch betekent dat alle inzet verdwijnt. Maar leren laat zich zelden zo eenvoudig afrekenen.

De workshop was niet voor niks. Er werd geoefend, gepresenteerd, samengewerkt en inhoudelijk nagedacht. Studenten ontdekten bovendien dat observatie voor hun eigen onderzoek relevant kan zijn. Tegelijkertijd bleef ook overeind dat het geplande thema was gemist. In onderzoek, net als in het hoger onderwijs, is niet alles wat waardevol is automatisch voldoende. Je kunt zorgvuldig werken en toch ontdekken dat je de kern hebt gemist. Onderwijs vraagt soms iets ingewikkelders: niet alleen doen, maar ook begrijpen wat er gevraagd wordt.

Onderwijs is inmiddels vaak een kwestie van: doe wat gevraagd wordt, lever op wat moet en haal je punten

De belangrijkste spiegel voor mij als docent zat in hoe een verkeerde interpretatie binnen de groep overeind kon blijven. Eén student nam het voortouw, de anderen volgden zonder echt kritisch te toetsen of dit ook daadwerkelijk de bedoeling was.

Dat spanningsveld geldt niet alleen voor studenten, maar ook voor docenten. Want wanneer stuur je direct bij, en wanneer laat je studenten zelf ervaren dat leren soms juist ontstaat in het herkennen van een verkeerde afslag? Ik koos ervoor om niet meteen in te grijpen, niet omdat de fout onbelangrijk was, maar omdat reflectie op die fout uiteindelijk waardevoller kon zijn dan onmiddellijke correctie.

Het is komend weekend Hemelvaart, voor veel studenten vooral een lang weekend. Voor mij een moment om deze les te laten hangen. Studenten willen vaak weten of ze het goed doen. Logisch ook, want onderwijs is jarenlang georganiseerd rond opdrachten, criteria en beoordelingen. Doe wat gevraagd wordt, lever op wat moet en haal je punten. Maar onderwijs gaat niet alleen over het correct uitvoeren van een opdracht, het gaat ook over leren zien wat er buiten die opdracht nog meer te ontdekken valt. Dat vraagt iets van studenten: kritisch blijven, ook binnen groepswerk, en niet alleen volgen wat iemand anders heeft ingezet. Maar het vraagt minstens zoveel van docenten. Ook ik voelde tijdens die workshop de neiging om vooral te denken: dit is niet wat de bedoeling was.

De uitdaging gaat dus verder dan studenten leren hoe ze aan een opdracht voldoen. Het is studenten opleiden tot professionals die begrijpen wat er gevraagd wordt, kritisch durven afwijken wanneer dat nodig is, en nieuwsgierig genoeg blijven om onderweg méér te leren dan alleen wat op papier stond.

Meer columns lezen van Naïm? Klik hier voor het overzicht.