Docenten willen het lastige gesprek voeren in de klas, maar hoe?
Tessel Bruns
Bezoekers van het symposium op de HvA
Wat doe je als een leerling of student Andrew Tate als voorbeeld ziet, ‘tradwife’-achtige opvattingen koestert of begrip toont voor het geweld in Gaza? Op de HvA werd gezocht naar manieren om hiermee om te gaan. ‘We zijn als docent gewend de klasdeur dicht te doen en zaakjes zelf te regelen.’
De Kohnstammzaal stroomt vrijdagmiddag vol met leerkrachten uit het hele land. Variërend van leraren uit het basis- en voortgezet onderwijs en lerarenopleiders en docenten uit het hoger onderwijs. Allen hebben ze één ding gemeen: behoefte aan een gesprek over democratische waarden in het onderwijs.
Want die waarden staan onder druk, zo is te lezen in de aankondiging van het symposium Versterken van democratische waarden door leraren. Politieke partijen die anti-rechtsstatelijke standpunten uitdragen, techreuzen die steeds belangrijker worden, de gebeurtenissen in Amerika met Trump. Het zijn enkele van de voorbeelden die Ingrid Faas, een van de organisatoren, noemt voor aanvang van het symposium.
‘Ik wilde al een tijdje iets doen met de signalen die we opvangen in de wereld’, zegt Faas, lerarenopleider maatschappijleer en trainer bij de leergang Burgerschapsonderwijs op de HvA.
‘Bovendien krijgen we steeds meer vragen uit het werkveld van leraren en lerarenopleiders over hoe je omgaat met leerlingen of studenten die met ondemocratische uitspraken komen.’
Beeld: Tessel Bruns | Bezoekers symposium
‘Ik had eerst om toestemming moeten vragen: wil iedereen dit gesprek wel voeren?’
Onderwijs als krachtige sector
‘Docenten hebben de taak om leerlingen democratische waarden bij te brengen’, zegt Faas. ‘Maar dat lukt ze niet altijd even goed. Ik denk dat we nog te veel gewend zijn om de eigen klasdeur dicht te doen en zaakjes zelf te regelen. Een gesprek voeren over de lastige situaties in het onderwijs is daarom belangrijk. Enerzijds om je gesteund te voelen, maar ook omdat het nieuwe handelingsperspectieven kan geven.’
Beeld: Tessel Bruns | Ingrid Faas
‘Kunnen we niet een symposium organiseren?’, stelde Faas voor aan Vivianne Goedhart en Hessel Nieuwelink, medeorganisatoren en beiden ook actief in het Burgerschapsonderwijs. Ze kregen groen licht voor het organiseren van een gratis evenement, meer dan honderdvijftig mensen meldden zich aan.
Het symposium wordt geopend met een presentatie van rechtsfilosofe Tamar de Waal, die het belang van een veerkrachtige democratie benadrukt. Aansluitend gaat Hessel Nieuwelink, lector Burgerschapsonderwijs op de HvA, in op de vraag hoe je democratische waarden kunt versterken in het onderwijs.
Faas deelt haar eigen ervaringen. ‘Na de aanval van Hamas op Israël ging ik met mijn klas in gesprek over het conflict, en ik merkte dat daar veel gevoeligheden onder zaten.’ Twee weken terug merkte ze dat opnieuw, toen het over Gaza ging en een van haar studenten zich niet veilig voelde. ‘Ik had eerst om toestemming moeten vragen: wil iedereen dit gesprek wel voeren?’
‘Dat de Holocaust niet heeft plaatsgevonden bijvoorbeeld, dat slaat dan van binnen wel even in’
Workshops
De bezoekers van het symposium zijn op zoek naar tools om met zulke situaties om te gaan. En dus volgt er na de pauze een workshopronde. Daar gaat het onder meer over weerstand bieden aan big tech en het voeren van open dialogen in de klas. Maar ook de rol van kunst bij kritisch burgerschap en lesgeven via zogeheten democratie-simulaties komen langs. Faas: ‘Als dialoog je minder ligt, heb je ook andere ingangen om democratische waarden uit te dragen.’
Bij de democratie-simulaties spelen leerlingen besluitvormingsprocessen na, legt workshopleider Jip Teegelbeckers uit. ‘Ga je op zoek naar de meerderheid of wordt er onderhandeld om een compromis te sluiten? En welke argumenten spelen een rol? Democratie is gelaagder dan vaak in de lesboeken staat’, aldus Teegelbeckers.
Gevoelige onderwerpen
Wanneer leerlingen antidemocratische uitspraken doen, dan ‘slaat dat van binnen altijd even in’, laat een lerares politiek burgerschap tijdens de afsluitende borrel weten.
Beeld: Tessel Bruns | Workshop
‘Laatst zei een leerling bijvoorbeeld dat de Holocaust niet heeft plaatsgevonden.’ Ze vertelt dat ze zich op zulke momenten richt op de gevoelens en ervaringen van de leerlingen: ‘Hoe kom je op die gedachte?’ Een andere bezoeker noemt de Maccabi-rellen als voorbeeld van een lastig onderwerp. ‘Mijn studenten geven les op heel verschillende scholen, van Amsterdam-Zuid tot West en Oost. Hoe ga je dat nou bespreken? Wat is een goede manier?
Tijdens de slotpresentatie van het symposium laat politicoloog en docent Maxe de Rijk zien hoe zij in haar lessen omgaat met gevoelige onderwerpen. Bijvoorbeeld door middel van een schema dat ruimte laat voor emoties. Zo leren studenten dat er meerdere perspectieven kunnen bestaan.
Beeld: Tessel Bruns | Bezoeker stelt vraag in het publiek
HvA
Ook op de HvA leeft de behoefte om meer aandacht te besteden aan democratische waarden, merkt Faas. ‘Docenten willen hierover met elkaar in gesprek, maar daar is in de praktijk weinig tijd, geld en ruimte voor.’
Ze legt uit dat binnen de lerarenopleidingen al een stevige basis voor een dialogische didactiek zit, ‘maar als je bij Aviation werkt, ben je toch vooral bezig met nadenken over de beroepspraktijk.’
Faas vindt dat het bestuur van de hogeschool hier een belangrijke taak heeft. ‘De HvA zou een rolmodel moeten zijn. Hoe reageren zij op maatschappelijke ontwikkelingen, en wat betekent dat voor de toon binnen de hogeschool?’
‘Maar het bestuur neemt die rol niet op zich, en die onduidelijkheid maakt docenten terughoudend. Het zou helpen als zij handvatten krijgen om democratische waarden over te brengen op een manier die bij henzelf én bij hun rol als docent past.’
