De vijf van ’25 – Mariëtte Hamer over seksueel grensoverschrijdend gedrag
Tessel Bruns
Mariëtte Hamer
Het jaar loopt ten einde. HvanA kijkt vooruit naar wat het hbo na 2025 te wachten staat en houdt er vijf verdiepende gesprekken over. Vandaag het slotakkoord: Mariëtte Hamer over seksueel grensoverschrijdend gedrag onder studenten. Hoe pakken we deze problemen nou aan? ‘Seksuele vorming moet verplicht worden in het hoger onderwijs.’
Deze week was het opnieuw raak: een bericht in de krant over excessen in het Amsterdamsch Studenten Corps. Leden zouden in opspraak zijn geraakt vanwege een seksistisch sinterklaasgedicht waarin vrouwelijke corpsleden bij naam worden genoemd. Het is de zoveelste rel bij een studentenvereniging, en het lijkt slechts een kwestie van tijd tot de volgende zich aandient.
Seksueel grensoverschrijdend gedrag komt overal voor, maar in het bijzonder tijdens de studententijd. De cijfers liegen er niet om: twee op de drie studenten krijgt ermee te maken. Dat aantal ligt vermoedelijk nog hoger, omdat melden lastig blijft. Er speelt nog steeds veel schaamte, en het is vaak onduidelijk waar precies de grens ligt. Want wat kan nu eigenlijk wel door de beugel, en wat niet?
We hebben het erover in het laatste eindejaarsinterview met Mariëtte Hamer, regeringscommissaris seksueel grensoverschrijdend gedrag en seksueel geweld.
‘Sinds de sperma-emmers en bangalijsten staan besturen veel meer ‘aan’ op dit onderwerp’
De studententijd is een fase waarin je ook op het gebied van seksualiteit veel nieuwe ervaringen opdoet. Wat is de belangrijkste les die jongeren hierover ingeprent zouden moeten hebben? En wie leert ze dat?
‘Wat wij heel belangrijk vinden als je kijkt naar seksueel grensoverschrijdend gedrag, is dat het gaat om onderliggende patronen. Patronen die diep ingesleten zijn in onze cultuur over hoe mannen en vrouwen met elkaar omgaan. Maar ook hoe kinderen leren hun grenzen aan te geven en de grenzen van een ander te verkennen. Die patronen verander je niet zomaar.’
‘Dat vraagt erom dat je vroeg begint. Het liefst op de kinderopvang, dat je spelenderwijs leert wat een ander leuk vindt en jijzelf. Naarmate je ouder wordt, komt seksualiteit daarbij. Maar de belangrijkste les blijft in wezen al die tijd hetzelfde: dat je grenzen leert herkennen en leert aangeven.’
‘Die vaardigheid wordt vooral relevant tijdens de studie, wanneer jongeren meer op zichzelf aangewezen zijn.’
Wie is Mariëtte Hamer?
Mariëtte Hamer is sinds 2022 regeringscommissaris seksueel grensoverschrijdend gedrag en seksueel geweld. In die rol is zij het boegbeeld én de aanjager van het maatschappelijke debat dat nodig is om tot een cultuurverandering te komen. Directe aanleiding voor haar aanstelling was de BOOS-uitzending over de misstanden achter de schermen van The Voice of Holland.
Hamer gaat al veel langer mee in de politiek. Ze was Tweede Kamerlid en fractievoorzitter van de Partij van de Arbeid, en van 2014 tot 2022 voorzitter van de Sociaal-Economische Raad (SER). Sinds kort is Hamer ook voorzitter van de Raad voor het Openbaar Bestuur (ROB).
‘Op de hogeschool of universiteit is minder sociale controle, en in die nieuwe vrijheid – dat zie je bijvoorbeeld goed binnen studentenverenigingen – wordt de moraal vaak losser. Juist dan is het cruciaal dat je goed bent voorbereid: dat je goed met elkaars grenzen kunt omgaan.’
In 2023 lanceerde u het Studentenpact. Daarin zijn afspraken gemaakt over bewustwording, gedrag, meldingen en klachten, maatregelen en hulpverlening. Wat is daar inmiddels van terechtgekomen?
‘Dat is nog volop in beweging. Bij de Landelijke Studentenvakbond (LSVb) hebben ze nu een medewerker aangesteld om het Studentenpact levend te houden. Wat je ziet is dat steeds meer studentenverenigingen preventieve maatregelen nemen: dat ze gedragscodes maken, bepalen wat wel en niet oké is, of dat er tijdens een feestje bijvoorbeeld iemand wordt aangewezen die verantwoordelijk is om na te gaan of het overal wel veilig is.’
‘Toen we begonnen was net de “sperma-emmer-affaire” geweest in Amsterdam, daarna kwamen de bangalijsten. Sindsdien zijn besturen van studentenverenigingen veel meer aan gaan staan op dit onderwerp, en dat zie je terug in dit soort ingrepen.’
‘Maar goed, een bestuur heeft nooit al haar leden in de hand, en dus gaat het soms alsnog mis. Dan is het wel belangrijk dat het bestuur ingrijpt, ook om een signaal te geven aan de rest van de vereniging.’
We vroegen het ook aan de LSVb. Zij zeggen dat studenten echt stappen zetten, maar dat het melden van incidenten lastig blijft.
‘Er is nog steeds veel schaamte om je te melden nadat je seksueel geweld hebt meegemaakt. Dat heeft zeker bij studenten ook met groepsdruk te maken. De angst dat je uit de groep valt als je je uitspreekt. Over die drempel heen komen blijft lastig. Maar hoe meer vertrouwenspersonen er zijn, hoe normaler het wordt om je te melden. Bovendien heeft alle media-aandacht van de afgelopen jaren ook invloed op de meldbereidheid, weten we uit onderzoek, dus dat zorgt ook voor meer meldingen.’
‘Studenten die zeggen: Nou, mevrouw Hamer, ik zal geen meisjes meer regelen hoor‘
Het gesprek hierover voeren klinkt natuurlijk goed, maar laten we eerlijk zijn: het is elk jaar weer wachten op de volgende rel bij een studentenvereniging, als het gaat om seksueel grensoverschrijdend gedrag. Moet er niet harder ingegrepen worden?
‘Zeker. Verenigingen treffen al maatregelen: er zijn klachtenprocedures, en er wordt geschorst. En ook gemeenten en onderwijsinstellingen kunnen consequenties en voorwaarden verbinden aan hun steun. Er zijn dus sancties, en die sancties worden steeds zwaarder.’
‘Wel belangrijk om te blijven benadrukken: niet alle studentenverenigingen zijn altijd alleen maar Sodom en Gomorra. Het gaat ook op heel veel plekken beter dan voorheen. Ik zie het sommige 22-jarige bestuurders voortvarender oppakken dan CEO’s. We moeten streng optreden waar nodig en straffeloosheid tegengaan, maar dat betekent niet dat we iedereen bij voorbaat moeten afschrijven.’
Waar gebeuren de incidenten vooral, en welke rol speelt middelengebruik?
‘In het leven van jonge mensen gebeurt het eigenlijk overal: in de kroeg, op de sportvereniging, op straat, maar zeker ook in studentenverenigingen. Dat zijn plekken waar veel mensen samenkomen en waar alcohol wordt gedronken. Alcohol en drugs zijn een risicofactor. Vooral in studentenverenigingen is het alcoholgebruik excessief, dat zie je terug in het aantal incidenten. Van het uitgaansleven horen we dat drugs juist een groter probleem vormen.’
‘Het is moeilijk om alcohol en drugs helemaal weg te nemen als risicofactor. Gelukkig zijn studentenverenigingen en organisaties hier actief mee bezig. Rutgers werkt bijvoorbeeld nauw samen met studentenverenigingen en andere plekken waar veel jonge mensen samenkomen met de campagne Ben je oké?‘
Wat zijn nou hands-on oplossingen voor seksueel grensoverschrijdend gedrag?
‘Ik focus mij op de cultuurverandering. En die gaat over wat er onder dat gedrag ligt: dat jongens moeten stoppen te denken dat ze boven meisjes staan, en meisjes dat ze alleen maar zoet en lief moeten zijn. Gelukkig komen meiden steeds meer uit dat gedrag, maar hun ontwikkeling daarin botst wel met hoe jongens al die tijd zijn opgevoed. We zien dat jongens worstelen met de patronen die ze hebben aangeleerd: ze weten vaak niet goed hoe ze zich anders moeten gedragen.’
‘In de studentenwereld zeggen jongens vaak tegen mij: “Nou, mevrouw Hamer, ik zal geen meisjes meer regelen hoor.” Maar je kunt volgens mij ook “regelen” op een manier waarbij je checkt of een meisje het leuk vindt of niet. In een gesprek hierover vertelde een student: “Ik heb voelsprieten die me vertellen of het goed gaat.” Maar wat als die voelsprieten het mis hebben? Juist daar ontstaan problemen.’
Beeld: Tessel Bruns | Mariëtte Hamer
U doet in het Studentenpact een oproep aan onderwijsinstellingen. Hebben hoger onderwijsinstellingen een opvoedrol als het gaat om seksueel grensoverschrijdend gedrag?
‘Zeker. Dat is heel belangrijk.’
Wij horen van studenten hier dat ze amper wat over het onderwerp leren.
‘Als dat zo is, is dat heel jammer. Tegen mij wordt wat anders gezegd. Namelijk dat er juist veel gedaan wordt aan sociale veiligheid, met seksueel grensoverschrijdend gedrag als onderdeel daarvan.’
‘Misschien gebeurt het wel, maar wordt het niet herkend door studenten of gebeurt het niet daar waar zij zijn. De beleving die organisaties hebben kan soms ook groter zijn – dat ze denken dat ze meer doen – dan die feitelijk is.’
In Amerika laten ze soms motivational speakers een grote zaal nieuwe studenten uitleggen waar de grens ligt. Ziet u zoiets voor zich in Nederland?
‘Ik denk dat zoiets zeker helpt. Wat leuk is: onze nieuwe informateur heeft op haar instelling, de Universiteit van Maastricht, al een heel kordaat besluit genomen. Daar krijgen alle eerstejaars in de introductieperiode verplicht een module die gaat over seksuele vorming. Wij promoten al heel lang dat alle onderwijsinstellingen dat moeten doen.’
U vindt dat lessen hierover in het hoger onderwijs verplicht moet worden?
‘Ja. Zeker in de introductieperiode zou dit overal op orde moeten zijn. Het is daarvoor belangrijk dat de basis al gelegd is in het basis- en voortgezet onderwijs, zodat het echt binnenkomt wanneer je het onderwerp aan het begin van de studietijd met elkaar behandelt.’
‘Wat niet helpt, is dat oud-leden soms tegen de huidige generatie zeggen: wat doen jullie woke daar’
Meer dan twee derde van de vrouwen zou te maken krijgen met seksueel grensoverschrijdend gedrag tijdens de studententijd. Wat is uw doel, wat zou u een acceptabel percentage vinden en wanneer moet dat percentage bereikt zijn?
‘Alleen de nul is natuurlijk acceptabel, tegelijkertijd weten we dat de praktijk anders is. We komen eigenlijk nu pas meer te weten over hoe hoog de cijfers zijn. Ik zou dus iets kunnen roepen en over vijf jaar zeggen: we hebben het niet bereikt. Maar misschien zijn de onderliggende patronen dan wél veranderd.’
‘Toen ik begon, wist ik dat een cultuurverandering niet in de drie jaar te bereiken is die ik er toen voor kreeg. Daarom hebben we ingezet op bewustwording, het op gang brengen van het gesprek en het geven van handvatten aan organisaties om hiermee om te gaan.’
‘Na de moord op Lisa in augustus hebben we opnieuw gezien dat er wel degelijk een voedingsbodem is in de samenleving om hier oog voor te hebben. Afgelopen zaterdag nog spraken vijftig mannen zich uit tegen geweld tegen vrouwen in het AD. Het gesprek is dus volop gaande.’
Is het mogelijk je voor te stellen dat we dit ooit uit de maatschappij krijgen?
‘Ik denk in zijn extremiteit niet. Er zullen altijd mannen blijven die vrouwen aanranden of verkrachten. Maar in de grote getallen waarin het nu voorkomt (1 op de 2 vrouwen en 1 op de 5 mannen heeft een fysieke vorm van seksueel grensoverschrijdend gedrag meegemaakt), mag je hopen dat het veel minder gaat worden. Laten we een beetje optimistisch zijn.’
‘Ook bij incidenten buiten de instelling heb je als onderwijsinstelling een zorgplicht naar je studenten’
We hebben het veel over de goede dingen die gebeuren. Tegelijkertijd zie je steeds meer Andrew Tate-achtige types. Hoe kijkt u daar tegenaan?
‘Bij cultuurveranderingen zie je altijd dat er ook een minderheidsgroep is waar de weerstand groeit. Daarom moeten we niet alleen aandacht besteden aan de weerbaarheid van meisjes, maar ook aan de manier waarop jongens worden opgevoed, de rol van vaders daarin, en de nieuwe mannelijkheid die we graag willen zien. Dat we ook jongens serieus nemen in dat gevoel van: hoe moet ik het dan wél doen?’
‘Wat niet helpt, is dat oud-leden van verenigingen soms tegen de huidige generatie zeggen: wat doen jullie woke daar. Wij zijn in gesprek met die mensen.’
Als onderwijsinstellingen niet verantwoordelijk zijn voor de incidenten die buiten hun muren plaatsvinden, wie is dat dan wel?
‘In hoeverre onderwijsinstellingen daarvoor verantwoordelijk zijn is een klassieke discussie. Wij vinden dat je een zorgplicht hebt naar je studenten, ook bij incidenten buiten de instelling.’
‘Als regeringscommissaris ben ik aangesteld om aan te jagen en adviseren, niet om sancties uit te delen of verantwoording af te leggen. Maar ons team voelt zich natuurlijk wel verantwoordelijk om ervoor te zorgen dat de cultuur steeds verder verandert.’
Dit was het laatste eindejaarsinterview van De vijf van ‘25. Lees ook de andere vier interviews met Jolien Dopmeijer, Jacqueline Schoone, Gijs Tuinman en Ilyaz Nasrullah.
Deel dit verhaal op je socials:
[molongui_author_box]
