De HvA in een veranderende wereld: ‘We mogen niet blind zijn voor onrecht’
Nina Bakker
Geleyn Meijer
Vlak voor de zomervakantie spreekt HvanA twee keer met het bestuur van de HvA over haar uitdagingen in een veranderende wereld. Vandaag: rector Geleyn Meijer over wat de HvA kan en moet doen in deze geopolitieke woelige tijden. ‘Soms lig ik weleens wakker. Dan denk ik: nu kúnnen we niet langer stil blijven.’
U ontving dit jaar berichten van Nederlandse onderzoekers in de VS met de vraag of er op de HvA werk voor hen is. Wat is de zorg van deze onderzoekers en wat kan de HvA voor hen betekenen?
‘Veel wetenschappers in de VS voelen direct dat de geldkraan voor onderzoek wordt dichtgedraaid. Niet alleen nieuw onderzoek, ook lopende onderzoeken worden stopgezet. Indirect – en dat is eigenlijk nog erger – ervaren ze dat het niet meer gewenst is om overal onderzoek naar te doen. Wat qua thematiek niet meer past in de politiek van Trump, kan zomaar worden gecanceld.’
Beeld: Nina Bakker | Geleyn Meijer
‘Dat zijn schrikbeelden van de jaren twintig en dertig van de vorige eeuw: dat je onder curatele komt te staan van politieke voorkeur. Dat voelen onderzoekers in Amerika heel erg. Zo erg zelfs, dat ze niet langer in de VS willen wonen. Ook omdat ze hun kinderen daar niet willen laten opgroeien. Dus zoeken ze contact op met onderwijsinstellingen hier.’
‘Als HvA vragen wij naar het vakgebied van de onderzoekers en waar ze goed in zijn, zodat we ze zo goed mogelijk kunnen doorverwijzen. Tegelijkertijd geven veel onderzoekers aan dat het hun niet zoveel uitmaakt wat voor baan ze krijgen, als ze maar iéts hebben en niet in de VS.’
Wat heeft de verkiezing van Trump verder voor gevolgen voor de HvA?
‘De HvA heeft nu niet rechtstreeks met de gevolgen van Trumps komst te maken, maar de ontwikkelingen in de VS raken aan de kernwaarden van onze samenleving. Dat is verontrustend en voor ons reden om extra waarde te hechten aan vrijheid en gelijkwaardigheid.’
Sommige studenten willen dit studiejaar in de VS gaan studeren. Is dat nog wel verantwoord?
‘Het ministerie van Buitenlandse Zaken kijkt daar goed naar, en daar vertrouw ik op. Wij kunnen onze studenten alleen goed voorbereiden door ze te informeren over wat er aan de hand is in de VS, verder dan dat gaat onze verantwoordelijkheid niet.’
‘Wat we niet willen, is meegezogen worden in het gepolariseerde debat. Dat moeten we te allen tijde vermijden’
In een tijd waarin Amerika een minder betrouwbare partner lijkt, haalt u namens de HvA de banden aan met Europa. Samen met andere Europese rectoren schreef u een brief over het verdedigen van de Europese waarden. Waarom?
‘Omdat wij onze democratische Europese waarden hoog in het vaandel willen houden. Vrijheid van meningsuiting, de vrijheid om je interesse te volgen, en dat je ongeacht je achtergrond of geaardheid overal naartoe kunt gaan. Dat zijn waarden die direct afgeleid zijn van de principes van onze westerse maatschappij, zoals het behoud van vrijheid, gelijkheid en democratie. Dat is het fundament van ons rechtssysteem, en omdat we dat zo belangrijk vinden, maken we daar een statement over.’
Dat is ook een boodschap aan de VS?
‘Indirect wel, ja. We zijn met veel kennisinstellingen die dat ook willen uitstralen.’
Is Europese samenwerking sinds de veranderingen in de VS belangrijker geworden?
‘Ja, samenwerking tussen onderwijsinstellingen is belangrijker geworden, omdat we merken dat het niet vanzelfsprekend is dat iedereen die democratische waarden omarmt. U!REKA begon als alliantie om het onderwijs te verbeteren, maar we moeten ons als instellingen ook verzetten tegen de nieuwe politieke realiteit, blijkt nu.’
‘We erkennen het onrecht dat mensen in het Midden-Oosten wordt aangedaan. Het geweld, het verlies aan levens, dat laat niemand onberoerd’
Komt u daarmee niet terecht in een politiek speelveld?
‘Als kennisinstelling hebben wij geen politieke rol, maar staan we wel voor een set aan waarden die we ook willen uitdragen. Wanneer er onrecht plaatsvindt dat in strijd is met die waarden, mogen we daar niet blind voor zijn en moeten we samen één geluid laten horen. Het enige wat we niet willen, is meegezogen worden in het gepolariseerde debat. Dat moeten we te allen tijde vermijden.’
U spreekt in de U!REKA-brief uw steun uit voor uw Oekraïense collega’s. Begeeft u zich niet op glad ijs door u wel uit te spreken over Oekraïne, en niet over Gaza?
‘Het wel of niet uitspreken over politieke kwesties heeft ook te maken met het standpunt van de Nederlandse overheid. Daarbij spelen internationale veiligheidsafwegingen een rol, waar we ons aan moeten houden.’
Wat is dan de afweging bij Gaza?
‘We erkennen het onrecht dat mensen in het Midden-Oosten wordt aangedaan. Het geweld, het verlies aan levens, dat laat niemand onberoerd. Juist daarom proberen we, als instelling die staat voor dialoog en kritisch denken, niet meegetrokken te worden in polarisatie. Dat is niet gemakkelijk, maar wel noodzakelijk. We kiezen ervoor ons uit te spreken over de waarden die geschonden worden. Dit zijn waarden die voor ons niet onderhandelbaar zijn, zoals mensenrechten, menselijke waardigheid en veiligheid.’
‘We zijn beducht op wat er nu met Harvard en Columbia gebeurt, maar dat zal ons als Europese instellingen niet overkomen’
Ligt u weleens wakker van dit soort kwesties?
‘Zeker. Dan denk ik: nu móéten we wat als HvA, nu kúnnen we niet langer stil blijven. Maar voordat ik dan reageer, zoek ik eerst mijn collega’s op en komen we gezamenlijk met een statement over de zorg die we hebben. Of misschien houden we een interview met HvanA. Maar we moeten zorgvuldig blijven: we gaan geen statement maken dat gekaapt kan worden als een politiek statement.’
In de VS worden kritische studenten zonder pardon door de immigratiedienst van de campus verwijderd en in detentiecentra gegooid. Kunt u zich voorstellen dat zoiets ooit in Nederland mogelijk is?
‘Het zet ons wel aan het denken over de kwetsbaarheid van het hoger onderwijs. In de hele maatschappij staan de waarden flink onder druk door wat er in Amerika gebeurt. Zulke dingen sluipen erin, en het verleden heeft aangetoond dat zulke situaties zich ook hier kunnen voordoen.’
‘Toch heb ik een rotsvast vertrouwen dat we elkaar in Europa bij de les houden, en dat ons systeem beter weerstand biedt tegen de grillen van politici, dan in de VS. We zijn beducht op wat er nu met Harvard en Columbia gebeurt, maar dat zal ons als Europese instellingen niet overkomen. Samen staan we sterker.’
In de volgende aflevering gaat HvanA in gesprek met de voorzitter van het CvB Jopie Nooren over de HvA en het geld. Wat zijn de plannen voor volgend jaar met het oog op de aangekondigde bezuinigingen?
