‘Nog voordat de les is begonnen, staan de chatbots alweer aan’

De nieuwe student-columnist van HvanA heeft een voorliefde voor filosofie. Aynur Can, vierdejaars Bestuurskunde, vraagt zich in haar eerste bijdrage voor HvanA af of de wereld nog wel nieuwsgierig genoeg is. ‘Generatieve AI is in korte tijd zo gewoon geworden dat het nauwelijks meer opvalt.’

Een seizoen kan nog niet helemaal voorbij zijn en toch al voorbij voelen. Voor mij gebeurt dat ongeveer wanneer de wekker weer vroeg gaat. De reisplanner staat opnieuw open, de collegezalen lopen vol en binnen een paar dagen lijkt de zomer alweer iets waar je op terugkijkt.

Sinds kort gaat er aan het begin van een college vaak nog een ander venster open.

Nog voordat een docent goed en wel aan lesstof is begonnen, zie ik op laptops om me heen chatbots verschijnen. Een vraag wordt ingetikt, enkele seconden later staat er een helder en meestal overtuigend antwoord op het scherm. Generatieve AI is in korte tijd zo gewoon geworden dat het gebruik ervan nauwelijks nog opvalt.

Wat mij bezighoudt, is niet alleen dát we die technologie gebruiken. Ik vraag me vooral af wat het eigenlijk betekent dat een antwoord er steeds vaker al is, nog voordat onze eigen gedachte de kans heeft gekregen vorm te krijgen.

Hebben we nog de moed om ons eigen verstand te gebruiken?

Als je iets aan het leren bent, valt je begrip daarvan soms meteen op zijn plek. Maar soms begint het pas wanneer je een zin opnieuw leest. Niet omdat je de woorden niet kent, maar omdat je nog probeert te doorgronden wat er werkelijk staat. Of bij een vraag die tijdens een werkcollege langzaam scherper wordt zodra je die hardop formuleert. Of bij twee studenten die precies dezelfde bladzijde hebben gelezen en toch iets anders hebben gezien. In zulke momenten merk je vaak pas waar je begrip tekortschiet en waar je zelf verder moet denken.

Al die openstaande chatvensters doen wat met studenten. Ze laten zien hoe vanzelfsprekend AI inmiddels onderdeel van het studeren is geworden. Deze zomer las ik het werk van filosoof Yuk Hui over de relatie tussen AI en filosofie. Tijdens het lezen moest ik denken aan de door Kant beroemd geworden uitspraak ‘Sapere aude’: heb de moed om je eigen verstand te gebruiken.

In het onderwijs hoeft dat echt niets groots te betekenen. Het kan een moeilijke alinea zijn die je opnieuw leest. Een argument dat je zelf probeert af te maken, of het moment waarop je ontdekt dat jouw overtuiging minder stevig is dan je dacht. Maar nu kun je een tekst al beter maken zonder zelf beter te leren schrijven. Je kunt een overtuigend antwoord inleveren zonder de redenering erachter zelf te begrijpen. Een goed eindproduct laat niet langer vanzelf zien wat iemand begrijpt of zelf beheerst.

Een andere filosoof, Albert Borgmann, beschreef hoe technologie een uitkomst steeds makkelijker beschikbaar maakt, terwijl de praktijken die ermee verbonden zijn naar de achtergrond verdwijnen. Dat idee blijft bij me hangen wanneer ik naar AI kijk. Het is niet dat een chatbot automatisch ons denken overneemt, maar bepaalde stappen zijn steeds minder van onszelf en juist in het onderwijs zijn sommige van die stappen belangrijk. Wie leert schrijven, moet ergens zelf ontdekken waarom een zin niet werkt. Wie leert onderzoeken, moet meemaken dat een hypothese niet overeind blijft. Wie leert argumenteren, moet kunnen zien waar een redenering breekt.

Moeite ervaren met een opdracht is op zichzelf niet waardevol, maar soms gaat leren ook over proberen en vastlopen

Ik denk niet dat moeite op zichzelf waardevol is. Een vage opdracht of een onduidelijk essay wordt niet beter, alleen maar omdat het je moeite kost. Maar soms gaat leren ook over proberen. Vastlopen. Opnieuw kijken. Een gedachte herzien. Even niet weten. Ja, AI maakt het makkelijker om sommige van die momenten over te slaan. Maar wat gebeurt er wanneer dat niet de uitzondering wordt, maar de gewone manier waarop we beginnen?

Na een zomer vol ruimte begint het studiejaar voor mij opnieuw met vragen. De chatvensters zullen vanzelf weer opengaan. Maar laten we onze vragen niet te snel wegprompten.

Aynur Can is sinds dit studiejaar de nieuwe student-columnist van HvanA.